مغرب سخنى بگويد . « 1 » به نوشتهء ياقوت : مغرب ، ضد مشرق و آن سرزمينى است بسيار گشاده با راههاى سخت و دشوار . برخى گفته‌اند كه مرز مغرب از شهر مليانه است و آن ، پايان مرزهاى افريقيه است تا پايان كوههاى سوس كه پشت آن ، اقيانوس محيط ( اقيانوس اطلس ) قرار دارد و جزيرهء اندلس نيز داخل در اين قسمت مغرب است . درازاى اين سرزمين از راه خشكى دو ماه راه است . « 2 » يك قرن بعد از ياقوت ، ابو الفداء در قرن هشتم حدود و تقسيمات مغرب را بتفصيل بيان كرده ، مىنويسد : مغرب در جانب غربى بلاد ( سرزمين ) مصر قرار دارد . مرز شرقى بلاد مغرب به مرزهاى غربى مصر محدود مىشود . از واحات كه در جنوب غربى سرزمين مصر است تا درياى روم ( مديترانه ) و ميان اسكندريه و شهر برقه در لوبيه ( ليبى ) جايى به نام عقبه است كه راه بلاد مغرب از آنجا شروع مىشود . مرز شمالى سرزمين مغرب درياى روم است ؛ از عقبه ( نامبرده در بالا ) تا دهانهء درياى زقاق ( تنگهء جبل الطارق ) نزديك به شهرهاى سلا و طنجه . مرز غربى سرزمين مغرب درياى محيط ( اقيانوس اطلس ) است ؛ از طنجه ( كنار تنگه جبل الطارق ) تا صحراى لمتونه ( در جنوب كشور مراكش ) . مرز جنوبى سرزمين مغرب صحراهايى است كه ميان سرزمين سياهان و سرزمين مغرب قرار دارد ؛ اين صحراها از غرب به شرق از كنار درياى محيط ( اقيانوس اطلس ) تا واحات در مرزهاى غربى كشور مصر امتداد دارد . « 3 » ابو الفداء سپس دربارهء تقسيمات مغرب مىنويسد : قسمت اول مغرب را مغرب الاقصى گويند كه درازاى آن ، از مغرب به مشرق ، از ساحل درياى محيط شروع مىشود و تا شهر تلمسان امتداد دارد ؛ و پهناى آن از شمال ، از شهر سبته است تا جنوب كه به مرّاكش و سجلماسه محدود مىشود . قسمت دوّم مغرب را مغرب الاوسط گويند كه درازاى آن ، از شهر وهران در مغرب ( در فاصلهء يك روز راه از تلمسان ) شروع مىشود و تا پايان شهر بجايه امتداد دارد ؛ و پهناى آن ، از شمال در ساحل درياى روم است تا صحراهاى افريقا در جنوب . قسمت سوم مغرب را كه در مشرق دو

--> ( 1 ) . نزهة المشتاق ؛ ج 1 ، ص 117 و 205 - 206 و ج 2 ، ص 525 - 526 . ( 2 ) . معجم البلدان ؛ ج 5 ، ص 161 . ( 3 ) . تقويم البلدان ؛ ص 163 .